Инфлуенсерите, влогерите, јутјуберите и креаторите на содржини во Македонија за првпат влегоа во официјалната медиумска регулатива. Со измените на Законот за медиуми од јули 2023 година, тие кои исполнуваат одредени критериуми имаат обврска да се регистрираат во Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (АВМУ).

Обврската се однесува на креатори кои објавуваат видеосодржини на платформи како YouTube, Instagram или TikTok, имаат над 10.000 следбеници, остваруваат економски интерес, објавиле најмалку 24 видеа во последните 12 месеци и имаат уредничка одговорност за содржините што ги пласираат.

Според АВМУ, целта не е „замолчување“, туку заштита на корисниците, особено малолетните. Инфлуенсерите, велат од Агенцијата, често имаат силно влијание врз младите, кои не секогаш можат да препознаат кога некоја порака е платена, манипулативна или штетна. Со регулацијата, креаторите ќе мора јасно да обележуваат реклами, да бидат транспарентни и да внимаваат на содржини како говор на омраза, дискриминација, оружје или порнографија.

Photo by Collabstr on Unsplash

Дали ова е напад врз слободата на говор?

Ова е клучното прашање што го поставуваат младите: дали државата почнува да го контролира интернетот?

Краткиот одговор е – не, барем не директно. Долгиот одговор е дека Македонија не измислува ништо ново, туку го следи европскиот тренд.

Во Европската Унија, инфлуенсерите одамна не се сметаат само за „обични корисници“. Тие се третираат како актери со јавна моќ и економско влијание, особено кога заработуваат од рекламирање. Токму затоа, регулацијата најчесто не се однесува на мислење или критика, туку на комерцијална содржина и заштита на публиката.

Како е во Европа?

Во Холандија, инфлуенсерите со над 500.000 следбеници може да бидат казнети до 225.000 евра ако не наведат дека содржината е спонзорирана. Во Франција, од 2023 година, казните одат и до 300.000 евра, а во екстремни случаи се предвидени и затворски казни за сокриено рекламирање или манипулативни промоции.

Германија оди уште подалеку: спонзорството мора да се означи дури и кога нема директна парична исплата – на пример, ако брендот испратил бесплатен производ. Во Белгија, инфлуенсерите се речиси изедначени со медиумите и имаат исти обврски за транспарентност, додека компаниите што ги плаќаат носат дел од одговорноста ако информациите не се јасни.

Чешка воведе Кодекс на однесување преку саморегулативно тело, со јасни правила за рекламирање алкохол, тутун и коцкање, особено ако публиката е составена од малолетници. Во Естонија, пак, рекламирањето алкохол и тутун на лични профили на инфлуенсери е целосно забрането.

Практика или опасен преседан?

Гледано пошироко, регулацијата на инфлуенсерите не е исклучок, туку нова медиумска реалност. Како што инфлуенсерите добиваат публика поголема од традиционалните медиуми, така расте и нивната одговорност.

Ризикот, секако, постои – особено ако регулаторите почнат да навлегуваат во мислење, критика или политички ставови. Но во моменталната форма, регулацијата во Македонија е насочена првенствено кон економскиот интерес и заштитата на младите, а не кон цензура.

Прашањето што останува отворено е: дали ова ќе остане алатка за транспарентност – или ќе прерасне во механизам за контрола?

Одговорот ќе зависи од тоа како ќе се применува законот, а не само како е напишан.