Деновиве јавноста повторно се шокираше од фактот што ниту еден македонски универзитет не се најде меѓу првите 1000 на престижните светски ранг-листи. Додека домашните дебати најчесто се фокусираат врз реформите, програмите и праксата, бројките од Буџетот на Република Северна Македонија за 2026 година и Буџетот на Министерството за образование и наука (МОН) го откриваат финансискиот аспект на овој проблем. Споредбата на средствата со кои располагаат нашите високообразовни институции во однос на светската елита е сурова и отрезнувачка.

Колку пари добиваат домашните универзитети?

Според предвидените распределби од МОН, државните универзитети во Македонија во рамките на основните и вкупните буџетски проекции ги добиваат следниве финансиски средства:

• Универзитет „Св. Кирил и Методиј“ – Скопје (УКИМ): УКИМ е најстариот и најголемиот универзитет во земјата. Во основниот буџет за 2026 година, за УКИМ се предвидени 4.379.475.000 денари (околу 71,2 милиони евра). Со вклучување на сите извори (основен буџет, сопствени приходи/самофинансирање и донации), вкупните расходи се искачуваат до околу 6,77 милијарди денари (110 милиони евра). 
• Универзитет во Тетово: Со предвидени 1.052.290.000 денари (17,1 милиони евра) основен буџет за 2026 година, вкупниот планиран буџет со сопствените средства надминува 1,35 милијарди денари (22 милиони евра). 
• Универзитет „Гоце Делчев“ – Штип (УГД): Во 2026 година, за УГД се предвидени 875.934.000 денари (14,2 милиони евра) основен буџет. Со вклучени дополнителни извори и самофинансирање, вкупните расходи достигнуваат околу 1,31 милијарда денари (21,4 милиони евра). 
• Универзитет „Св. Климент Охридски“ – Битола (УКЛО): За УКЛО во 2026 година се алоцирани 803.350.000 денари (13 милиони евра) основен буџет, додека со сите приходи вкупниот буџет се проценува на околу 1,14 милијарди денари (18,5 милиони евра). 
• Универзитет „Мајка Тереза“ – Скопје: За 2026 година е издвоен основен буџет од 298.936.000 денари (4,8 милиони евра). 
• Универзитет за информатички науки и технологии „Св. Апостол Павле“ – Охрид (УИНТ): Добива основен буџет од 55.474.000 денари (902.000 евра) за 2026 година. .

Ако ги собереме буџетите од државата на сите државни универзитети, доаѓаме до сума од нешто над 110 милиони евра вкупно за една година, тоа е двојно помалку само од буџетот на универзитетот во Белград. 

Каде одат овие средства?

Најголемиот дел од буџетот на македонските универзитети се троши за тековни расходи – пред сè за плати и надоместоци на наставниот и административниот кадар, како и за сметки за комуналии и одржување. На пример, кај УКИМ, над 4,1 милијарда денари (во основен буџет) се наменети за плати и надоместоци.

За споредба, универзитетите кои се наоѓаат во првите 100 на Шангајската листа оперираат со буџети кои се мерат во милијарди евра или долари. Еден просечен европски универзитет од врвот на листата има годишен буџет кој често надминува 1 милијарда евра само за оперативно работење и истражување. Американските гиганти како Харвард или Стенфорд имаат буџети од околу 6 милијарди долари годишно.

Разликата не е само во платите на професорите, туку во ставката која кај нас е хронично запоставена – научно-истражувачката дејност. 

Рангирањето на светските листи не се заснова само врз бројот на запишани студенти или големината на кампусите, туку пред сè врз научно-истражувачката дејност, цитираноста на трудовите во меѓународни списанија и иновациите.

Во Буџетот на МОН за целата програма „Наука“ за 2026 година се издвоени 772.712.000 денари (~12,5 милиони евра) основен буџет. Од оваа сума, за директна научно-истражувачка работа се предвидени 298.000.000 денари (4,8 милиони евра), додека најголемиот дел од преостанатите средства оди за поддршка на научните институти. 

Нашите универзитети со овие буџети се фокусирани главно на покривање на основните трошоци и платите на кадарот, додека средствата за вистинска наука остануваат на ниво на статистичка грешка.