Јас сум Даница, а ова е мојот став:

Ако 11 Октомври беше човек, се прашувам дали денес ќе го препознаевме на улица, меѓу луѓето што брзаат некаде, со погледи наведнати кон сопствените грижи и со души што одамна научиле да не се вознемируваат ниту пред неправдата, ниту пред срамот, ниту пред тишината што настанува кога треба да се каже нешто важно, а никој не сака да биде првиот што ќе проговори.

Мислам дека ќе беше човек во години, но не и старец, зашто има нешто во неговото лице што не може да го направи времето, туку само историјата. Нешто во погледот што не старее, иако со децении гледа како генерации се раѓаат, растат, се разочаруваат и си заминуваат, секоја со своја претстава за слободата, а со сѐ помалку трпение да ја разбере нејзината цена.

Во џебот можеби ќе носеше старо писмо со имињата на оние што не дочекале да го видат она за што се бореле, имиња што денес ги изговараме свечено, со достоинството што им прилега на големите датуми, но премногу често без свеста дека мртвите не бараат од нас само да ги паметиме, туку и да се прашаме што сме направиле со нивната жртва.

Зашто, ако 11 Октомври беше човек, не верувам дека прво ќе нѐ прашаше дали сме го украсиле градот со знамиња, дали сме организирале свечена академија или дали сме објавиле пригодна фотографија со неколку внимателно одбрани зборови за храброста и слободата. Мислам дека ќе нѐ погледнеше право во очи и ќе нѐ прашаше нешто многу понепријатно:

„Добро, деца мои, а што направивте со слободата откако ви ја оставив во наследство?“

И токму тука би започнала нашата вистинска историска непријатност, зашто на такво прашање не се одговара со говор, ниту со аплауз, ниту со минута молчење, колку и да ни е полесно да молчиме пред минатото отколку да проговориме пред сегашноста.

Што би му кажале? Дека имаме своја држава, институции, училишта, болници и право да го избереме сопствениот пат; но дали би имале храброст да му објасниме дека понекогаш човек може да живее во слободна држава, а сепак да се чувствува заробен во сопствениот живот, дека може да има право на глас, а да нема чувство дека некој го слуша, дека може да ја напушти татковината без забрана, но не и без болка, затоа што заминувањето, кога е предизвикано од разочарување, не е секогаш избор, туку понекогаш само најтивкиот начин на кој човек му кажува збогум на местото каде што сакал да остане?

Можеби ќе му раскажувавме за нашите поделби, за тоа како успеваме да го претвориме дури и заедничкото минато во повод за меѓусебно сомневање, како секој сака да биде наследник на големите идеали, а ретко кој сака да биде одговорен за нивното остварување, како зборот „патриотизам“ понекогаш го носиме како значка на реверот, наместо како обврска во секојдневното однесување, и како љубовта кон татковината ја изговараме најгласно токму тогаш кога треба најмногу да направиме за неа.

А тој, можеби, само ќе ни речеше дека во негово време слободата имала облик на ризик, дека луѓето знаеле оти со еден погрешен чекор можат да го загубат животот, но сепак оделе напред, додека ние денес, кога ретко кој мора да го плати идеалот со сопствената крв, понекогаш немаме храброст да го одбраниме ниту со сопствениот збор.

Но историјата не бара од секоја генерација да го повтори истиот подвиг, ниту секој човек да стане маченик за да докаже дека ја сака својата земја, таа бара да разбереме дека херојството не завршува со победата, туку токму тогаш започнува неговиот најтежок дел, да се изгради општество достојно за жртвата што ја овозможила таа победа.

Можеби затоа 11 Октомври не треба да го замислуваме само како ден, туку како човек што секоја година се враќа меѓу нас, не за да нѐ потсети колку сме биле храбри, туку за да провери колку сме останале такви. Човек што не бара да му се поклониме пред споменикот, туку да застанеме исправено пред сопствената совест.

Зашто најлесно е да се биде патриот еден ден во годината, кога улиците се полни со знамиња, а храброста е нешто што им се случило на другите, во некое друго време, но, многу потешко е да се биде достоен за слободата во обичена недела, кога треба да ја одбраниш вистината и тогаш кога лагата е поисплатлива, да застанеш зад неправедно обвинетиот и тогаш кога молчењето ти оди во прилог, и да ја избереш одговорноста дури и кога никој нема да те пофали за тоа.

Ако 11 Октомври беше човек, можеби вечерва ќе си заминеше од нас без поздрав, оставајќи нѐ сами со нашите свечени зборови, недовршени ветувања и со прашањето што не може да се избрише со завршувањето на празничниот ден.

А утредента, кога ќе се симнат знамињата, кога ќе се испразнат плоштадите и кога животот повторно ќе продолжи со својата обична логика, ќе мораме да одлучиме дали 11 Октомври бил само датум што сме го прославиле или човек што сме го разбрале.

Зашто, на крајот, можеби најголемата неправда што можеме да им ја направиме на оние што се бореле за слобода не е да ги заборавиме нивните имиња, туку постојано да ги изговараме, а да живееме како нивната жртва да не нѐ задолжила со ништо.

Ако 11 Октомври беше човек, можеби немаше да бара да му кажеме благодарам. Можеби само ќе нѐ прашаше дали, по сѐ што ни оставил, конечно сме научиле да бидеме слободни.