На денешен ден, пред 82 години, во манастирот „Св. Прохор Пчињски“ се одржа Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија (АСНОМ), на кое, покрај поставувањето на темелите на македонската државност, беше усвоена и Декларацијата за основните права на граѓаните на Демократска Македонија.

Иако донесена во услови на Втората светска војна, Декларацијата содржи принципи кои и денес претставуваат основа на современите демократски уредувања и човековите права. Во нејзините 11 члена се гарантираат еднаквоста на граѓаните пред законите, слободата на вероисповед и совест, слободата на говорот и печатот, правото на здружување и собирање, заштитата на приватната сопственост, како и избирачкото право и правото на жалба против одлуките на државните органи.

Декларација на АСНОМ за основните права на граѓаните на демократска Македонија

Особено значајно е што документот предвидува општо избирачко право за сите граѓани постари од 18 години, без разлика на полот, што во тоа време претставувало исклучително напредно демократско решение. Во многу европски држави жените дури подоцна целосно го добиле правото на глас, додека во Декларацијата на АСНОМ ова право било поставено како универзален принцип.

Меѓу најсовремените одредби за тоа време се издвојува и гаранцијата за еднаквост пред законите, како и обезбедувањето на слободен национален живот за националните малцинства. Во период кога Европа сè уште била разурната од војната и националните конфликти, ваквите одредби претставувале јасна определба за еднаквост и соживот.

Документот гарантира и слобода на говорот, печатот, собирањето, договорното организирање и здружувањето, права кои денес се заштитени со Европската конвенција за човекови права и со Повелбата за основните права на Европската Унија. Истовремено, Декларацијата го признава правото на приватна сопственост и приватна иницијатива во стопанскиот живот, принцип кој останува една од основите на современите пазарни економии.

Значајна е и одредбата со која на секој граѓанин му се гарантира правото на жалба против одлуките на органите на власта, како и правото на молба и поплака до државните институции. Денес овие права се сметаат за клучен елемент на владеењето на правото и на заштитата од произволно постапување на институциите.

Во текстот е предвидена и обврската народната власт да работи на искоренување на неписменоста и обезбедување бесплатна просвета, што покажува дека уште тогаш образованието било препознаено како јавен интерес и предуслов за развојот на општеството.

Колку овие права се современи денес?

Голем дел од принципите утврдени во Декларацијата на АСНОМ денес се дел од Уставот на Северна Македонија, но и од најважните меѓународни документи за човекови права, меѓу кои се Универзалната декларација за човекови права на Обединетите нации од 1948 година и Европската конвенција за човекови права.

Историчарите и правните експерти често посочуваат дека документот бил исклучително модерен за времето во кое бил создаден. Освен што ги дефинирал основните демократски слободи, тој покажал определба новата македонска држава да се темели врз еднаквост на граѓаните, политичко учество, заштита на малцинствата и почитување на основните човекови права.

Сепак, од денешна перспектива, дел од одредбите носат и јасен печат на военото време. Во Декларацијата се предвидуваат ограничувања на одредени права за лица кои дејствувале против народноослободителната борба, како и можност привремено да се отстапи од принципот на тајно и непосредно гласање додека трае војната. Ваквите исклучоци денес би биле предмет на многу построги уставни и меѓународни стандарди за заштита на човековите права.

И покрај тоа, Декларацијата на АСНОМ останува еден од најзначајните правно-политички документи во современата македонска историја. Осум децении подоцна, нејзините основни принципи – еднаквоста пред законите, слободата на изразување, правото на глас, заштитата на сопственоста и правото на жалба – и натаму претставуваат темелни вредности на секое демократско општество.